GEÇMİŞİN GÖRÜNMEZ KAFESİ
İsviçreli psikiyatrist Carl Gustav Jung’a atfedilen meşhur bir söz vardır:
“Bilinçdışını bilinçli hale getirene kadar, o hayatını yönetecek ve sen buna kader diyeceksin.”
Bu söz son yıllarda sıkça paylaşılıyor. Kimileri bunu kaderi inkar eden bir düşünce gibi yorumluyor, kimileri ise yaşadığı her olumsuzluğu açıklayan bir anahtar olarak görüyor. Oysa mesele bundan çok daha derin. İnsan, başına gelen olumsuzluklar karşısında bir anlam arar. Çünkü belirsizlik zihni rahatsız eder. Kimi zaman suçu kendine yükler, kimi zaman anne babasına, kimi zaman topluma, kimi zaman da kader diyerek konuyu kapatır.
Elbette insanın geçmişine dönüp bakması, kendisini anlamaya çalışması son derece kıymetlidir. Bu, psikolojide oldukça doğal kabul edilen bir eğilimdir. Ancak burada gözden kaçırılmaması gereken bir ayrım vardır. Bir davranışın nedenini anlamakla, o davranışın bütün sorumluluğunu geçmişe yüklemek aynı şey değildir.
Psikoloji alanında yapılan çalışmalar, çocukluk deneyimlerinin ve erken dönem ilişkilerinin insanın duygusal gelişiminde önemli bir yere sahip olduğunu göstermektedir. Aaron Beck‘in bilişsel yaklaşımı ve Jeffrey Young‘ın geliştirdiği şema terapi modeli geçmiş deneyimlerle şekillenen düşünce ve inanç kalıplarının yetişkinlikte ilişkilerimizi, korkularımızı, kaygılarımızı ve olayları yorumlama biçimimizi etkileyebildiğini ortaya koymuştur. Aynı şekilde gelişim psikolojisi, yaşamın ilk yıllarının beyin gelişimi açısından kritik olduğunu kabul eder. Ancak bilim bize hiçbir zaman“İnsan artık tamamen çocukluğunun ürünüdür.”demez. Beynin yaşam boyu değişebilme ve yeni bağlantılar kurabilme özelliği olan nöroplastisite, insanın öğrenmeye, değişmeye ve kendini yeniden inşa etmeye devam ettiğini gösterir. Dolayısıyla insan ne geçmişinden bütünüyle bağımsızdır ne de onun değişmez bir sonucudur.
Ne var ki, son yıllarda bu bilimsel bilgilerin popüler kültürde zaman zaman bağlamından koparıldığına da şahit oluyoruz. “Alternatif terapi”, “bilinçaltı temizliği”, “atalardan aktarılan yükler”, “enerji blokajları” gibi başlıklar altında sunulan bazı uygulamalar, bilimsel dayanağı bulunan psikoterapi yöntemleriyle aynı zeminde değerlendirilebiliyor. Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir. Aile içindeki davranış örüntülerinin, ilişki biçimlerinin ve bazı travmatik deneyimlerin etkilerinin kuşaklar boyunca devam edebilmesi psikolojinin araştırdığı gerçek bir olgudur. Ancak bu, bugün yaşadığımız her psikolojik sorunun geçmiş kuşaklardan aktarılan görünmez bir yükten kaynaklandığı veya bunun belirli uygulamalarla kolayca ortadan kaldırılabileceği anlamına gelmez.
Elbette insanların yaşadığı acılar gerçektir. Ancak bazı uygulamalar, kişiyi kendi sorumluluğunu almaya teşvik etmek yerine hayatındaki hemen her sorunu geçmişte yaşanan tek bir olaya bağlama eğilimini güçlendirebilmektedir. Bunun sonucunda kişi, farkında olmadan bugünkü seçimlerini sorgulamak yerine sürekli dünün mahkumu haline gelebilir.
İşte tam bu noktada önemli bir soru ortaya çıkıyor:
Eğer çocukluğumuz bizi bu kadar etkiliyorsa, yetişkin olduğumuzda yaptığımız her şeyin sorumluluğu anne babamızın, çevremizin veya atalarımızın mı?
Kulağa rahatlatıcı geliyor. Çünkü bu bakış açısında suçlu hep başkasıdır.
“Ben böyleyim çünkü çocukluğum böyle geçti.”
“Öfkeliyim çünkü babam öfkeliydi.”
“Kaygılıyım çünkü annem kaygılıydı.”
“İlişkilerim kötü çünkü çocukken yeterince sevilmedim.”
Bir noktadan sonra bu cümleler, insanı iyileştiren açıklamalar olmaktan çıkıp onu hareketsiz bırakan mazeretlere dönüşebilir. Oysa psikoterapinin amacı geçmişte suçlu aramak değildir, geçmişi anlamaktır. Çünkü geçmiş açıklayabilir, fakat tek başına mazur göstermez. Bir terapist çocukluk yaralarını fark ettirir, fakat hayatın direksiyonunu sonsuza kadar çocukluğa teslim etmez. Asıl hedef, kişinin bugünkü düşüncelerini, davranışlarını ve seçimlerini değiştirebilecek güce sahip olduğunu fark etmesidir. Bilim de bunu destekler. Nöroplastisite sayesinde insan beyni yeni deneyimlerle değişebilir. Düşünce kalıpları yeniden öğrenilebilir, davranışlar yeniden şekillenebilir, sağlıksız ilişki biçimleri dönüştürülebilir. Yani insan, geçmişinden etkilenir ama geçmişine mahkum değildir.
Bu yaklaşım, İslam’ın insan anlayışıyla da dikkat çekici biçimde örtüşür.
Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyrulur:
“Hiçbir günahkar başkasının günah yükünü yüklenmez.”
(En’âm suresi, 6:164)
Bir başka ayette ise:
“Şüphesiz Allah, bir toplum kendi durumunu değiştirmedikçe onların durumunu değiştirmez.”
(Ra’d suresi, 13:11)
Bu ayetler kendi bağlamları içinde değerlendirildiğinde, insanın ve toplumun ahlaki sorumluluğuna ilişkin anlamlı bir kapı aralar.
Evet, çocukluğumuz bizi etkiler.
Evet, ailemiz iz bırakır.
Evet, travmalar gerçektir.
Ama bunlar, insanın iradesini tamamen ortadan kaldırmaz. Allah insana yalnızca etkilenen bir zihin vermemiştir. Düşünebilen, muhasebe yapabilen, tövbe edebilen, öğrenebilen ve yönünü değiştirebilen bir irade de vermiştir.
Rabbimizin sonsuz merhameti de burada tecelli eder. Eğer insan sadece çocukluğunun ürünü olsaydı, değişmesi beklenemezdi. Eğer geçmişimiz kaderimizi mutlak biçimde belirleseydi, sorumluluk da adalet de anlamını yitirirdi. Rabbimiz, kimseyi gücünün ötesinde sorumlu tutmaz. Bu yüzden ne yaşadığımız her olumsuzluğu yalnızca kader diyerek açıklamak doğrudur ne de bütün hayatımızı çocukluğumuzun üzerine inşa etmek.
Geçmişimizi inkâr etmek de yanlıştır; ona teslim olmak da.
Kader, sadece başımıza gelenler değildir. Kader; bize verilen şartlar içinde hangi insan olmayı seçeceğimizdir.
Yazıyı nasıl buldunuz?
Oy için yıldıza tıkla!
Ortalama Oy / 5. Oy Sayısı
Oyu yok
We are sorry that this post was not useful for you!
Let us improve this post!
Tell us how we can improve this post?


