Ağustos sıcağı, Söğüt’ün sarı topraklarını bir demirci ocağının koru gibi yakıyordu. Tozlu yoldan
geçen atlıların geride bıraktığı kızıl bulut, çınar yapraklarının üzerine birikiyor; vadiye doğru esen
hafif rüzgâr bile o sıcaklığı dağıtmaya yetmiyordu. Taşlı patikanın kıvrıldığı yerde, ahşap
kepenkleri yarıya kadar çekilmiş küçük bir dükkân duruyordu. Dükkânın kapısındaki kurutulmuş ot
kokusu, içerideki dövülmüş demir ve kömür kokusuyla karışırdı.
Bıçakçı Yunus, masasının üzerindeki eğeyi biley taşının üstünde ritmik bir sesle gezdiriyordu.
Sürt… sürt… sürt… Bu ses, otuz yıldır dükkânın duvarlarında yankılanan tek melodiydi. Yunus,
Bilecik’in ve Söğüt’ün en hünerli bıçak ustalarından biriydi; ürettiği çelikler kolay bükülmez,
kınından çıktığı gibi ışığı kırardı. Ancak çeliğe verdiği o muazzam sertlik, ne yazık ki kendi
yüreğinde de vardı.
Dükkânın kapısındaki tahta çan hafifçe çıngırdadı. İçeriye uzun boylu, sırtında sarı kaba kumaştan
bir hırka olan genç bir adam girdi. Yüzü güneşten kavrulmuştu, ellerindeki nasırlar ağır işte
çalıştığını gösteriyordu. Genç adam, belinden çıkardığı ahşap kabzalı, üzeri pas içinde kalmış bir
bıçağı masanın üzerine koydu.
—“Usta,” dedi fısıltı gibi bir sesle. “Bu bıçak dedemden kaldı. Kabzası çatladı, ağzı körlendi. Yarın
obaya döneceğim, bana bunu akşama kadar bileyip yenileyebilir misin? Hakkın neyse veririm.”
Yunus Usta eğeyi masaya bıraktı. Gözlüğünün üstünden bıçağa baktı. Paslı çeliğe elini bile
sürmeden başını salladı.
—“Bu demir ömrünü tamamlamış çocuk,” dedi soğuk bir sesle. “Su verilmesi yanlış yapılmış,
çeliği çürümüş. Bilesem de ilk sert ahşapta kırılır. Al bunu, git kendine yeni bir bıçak al. Benim işe
yaramaz demirle harcayacak vaktim yok.”
Genç adamın gözlerindeki ışık söndü. Bıçağı masadan alırken parmakları titriyordu. “Ama usta…
Bu sadece bir demir değil ki. Dedem Çimpe Kalesi’nin surlarında bu bıçağı taşıdı. İçinde bir hatıra
var.”
Yunus Usta arkasını döndü, tezgâhtaki diğer çelik parçalarını düzenlemeye başladı. “Hatıra karın
doyurmaz, kesmeyen bıçak da işe yaramaz. Değerini yitirmiş şeyleri zorla yaşatamazsın. Var git
işine.”
Genç adam bir şey demeden, başı önde dükkândan çıktı.
Dükkânın gölgesinde, dergahın talebelerinden olan Derviş Süleyman oturuyordu. Süleyman,
elindeki tahta çanağa çeşmeden su doldururken sahnemizi sessizce izlemişti. Genç adam
uzaklaştıktan sonra dükkânın eşiğine yaklaştı.
—“Hayırlı işler Yunus Usta,” dedi yumuşak bir dille. “Demirin çürüğünü anladın da, o gencin
gönlündeki ince kırığı neden görmedin?”
Yunus, elindeki bezi tezgâha vurdu. “Aman Süleyman Efendi, yine başlama kelaam-ı kibara. Ben
tüccarım, demirciyim. Kesmeyen bıçağa keser diyemem. Doğru neyse onu söyledim. İnsanlara
duymak istediklerini söylemek adalet midir?”
Süleyman hafifçe gülümsedi. “Adalet, sadece doğruyu söylemek değildir usta. Adalet, her şeyi
koyman gereken yere koymaktır. Bir sözü kırıcı kılmadan, bir kalbi yıkmadan da doğru söylenir.
Şeyh Edebali Hazretleri ne der bilir misin? ‘İnsanı yaşat ki devlet yaşasın.’ Sen kapına gelen insanı
bir paslı demir kadar bile kayırmadın.”
Yunus öfkeyle söylenmek istedi ama durdu. Şeyh Edebali’nin adı geçince Söğüt’te akan sular
dururdu. O, sadece Osman Bey’in kayınpederi ve akıl hocası değil; bu toprakların harcını adalet,
edep ve hoşgörüyle karan bir bilgeydi. Yunus, Edebali’yi birkaç kez meydanda görmüş, onun
insanlara bakarken gözlerinde beliren o derin, merhametli ışığı fark etmişti.
—“Edebali Hazretleri demircilikten ne anlar derviş?” diye mırıldandı Yunus, sesini biraz düşürerek.
“O gönül imal eder, ben çelik işlerim.”
—“O zaman gel,” dedi Derviş Süleyman. “Bu akşam dergâha gel. Bir çay iç, çorbalarına ekmek
ban. Bak bakalım gönül nasıl işlenirmiş, çelikle gönül arasındaki fark neymiş gör.”
Yunus önce niyetlenmedi ama akşamüzeri dükkânı kapatırken içindeki bir huzursuzluk onu
engelledi. Gencin o kırgın bakışı, masadaki paslı bıçağın duruşu zihnine takılıp kalmıştı. Önlüğünü
çıkardı, dükkânı kilitledi ve tepeye, dergâha doğru yürümeye başladı.
Dergâhın bahçesi kalabalıktı. Yoldan geçen yolcular, garibanlar, tüccarlar, Osman Bey’in alpleri ve
çevre köylerden gelen köylüler aynı avluda toplanmıştı. Büyük kazanlarda pişen çorbanın buharı
göğe yükseliyor, ahşap masaların etrafında her renkten ve her dilden insan yan yana oturuyordu.
Kimse kimseden üstün görünmüyordu; ne bir albin kılıcı ne de bir tüccarın kese dolusu altını bu
avluda imtiyaz sağlıyordu.
Yunus Usta bir kenara çekilip oturdu. Az sonra Edebali Hazretleri göründü. Aksakallı, geniş alınlı,
gözlerinde hem dağlar kadar heybet hem de bir ana kucağı kadar şefkat taşıyan ihtiyar bilge,
milletin arasında dolaşıyor, herkesin halini hatırını soruyordu.
Edebali, Yunus Usta’nın oturduğu ahşap sıraya yaklaştı. Gözleri Yunus’un nasırlı ellerine kaydı.
—“Hoş geldin demirci Usta,” dedi, sesi derin bir suyun akışı gibi dingin görünüyordu. “Ocağının
ateşi bol olsun.”
Yunus ayağa kalktı, edeple başını eğdi. “Hoş bulduk efendim.”
Edebali, Yunus’un yanındaki boş yere oturdu ve eliyle ona da oturmasını işaret etti. Bir süre
avludaki insanları izlediler. Yunus kendisini tutamayarak konuştu:
—“Şeyhim,” dedi. “Dervişiniz Süleyman bugün bana kızdı. Ben dükkânıma gelen bir gence
demirinin işe yaramaz olduğunu, bilesem de kırılacağını söyledim. Yalan mı söyleseydim? İş
görmez bir demiri olur diye yutturmak dürüstlüğe sığar mı?”
Edebali Hazretleri gülümsedi. Eliyle avluda, bir köşede diz çökmüş, tahta kaşıkla çorba içen o genç
adamı gösterdi. Yunus şaşırdı; öğlen dükkânından kovduğu genç buradaydı.
—“Yunus Usta,” dedi Edebali yavaşça. “Sen çeliğe su verirken ne yaparsın?”
—“Çeliği kızgın korların arasına atarım efendim. İyice kızarana, kor kırmızı olana kadar bekletirim.
Sonra çıkarır, soğuk suya daldırırım.”
—“Peki,” dedi Edebali, “Çelik tam kızarmadan, hamken soğuk suya daldırırsan ne olur?”
—“Çatlayıp kırılır efendim. Çeliğin o ateşte pişmesi, yumuşaması gerekir.”
Edebali başını salladı, gözlerini Yunus’un gözlerine dikti:
—“İşte insan gönlü de böyledir Yunus Usta. Doğru söz kızgın çelik gibidir. Serttir, keskindir. Ama
sen o doğru sözü, karşıdakinin gönlü henüz yumuşamadan, ona şefkatle ve merhametle su
vermeden pattadanak üzerine fırlatırsan, o gönlü çatlatırsın. Sen bugün o çocuğa hakikati söyledin
ama hakikatin edep ve merhamet kılıfını unuttun. Sertliğinle onun umudunu kırdın.”
Yunus sustu. Boğazında bir düğüm oluştu.
Edebali devam etti, sesi avludaki hafif rüzgârla birlikte sanki her tarafa yayılıyordu:
“Ey oğul! Unutma ki insanı yaşatmayan hiçbir düzen, hiçbir doğruluk uzun sürmez.
Oğul, güçlüsün, gürbüzsün, kelamlısın, bilgilisin.
Ama bunları nerede ve nasıl kullanacağını bilmezsen,
Sabah rüzgârında savrulur gidersin…
Öfken ve nefsin bir olup akılını yener.
Daima sabırlı, sebatkar ve iradene sahip olasın!
Ananı, atanı say! Bilesin ki bereket, büyüklerle beraberdir.
Bu dünyada inancını kaybedersen, yeşilken çorak olursun.
Açık sözlü ol! Her sözü üstüne alma!
Gördün, söyleme; bildin, deme!
Sevildiğin yere sık gidip gelme; muhabbet ve hürmetin zedelenir…
Geçitleri bilmeyen, yollarda kalır.
İnsanı yaşat ki devlet yaşasın!”
Sözler bittiğinde avluya derin bir sessizlik çöktü. Yunus Usta, ömrü boyunca bileyleyip parlattığı
demirlerin aslında ne kadar soğuk, kendisinin ise ne kadar katı olduğunu o an hissetti. Çeliği
bükmeyi biliyordu ama bir insanın kalbini doğrultmayı hiç düşünmemişti. Adaleti sadece kantarda,
ölçüde sanıyordu; oysa adalet, bir insanın onurunu ve umudunu korumaktı.
—“Peki Şeyhim,” dedi Yunus, sesi bu kez titriyordu. “Kırılan bir çelik yeniden birleşir mi?
Çürümüş bir demir yeniden işe yarar mı?”
Edebali Hazretleri doğruldu, elini Yunus’un omzuna koydu. “Ateşe atarsan, doğru çekiç
darbeleriyle döver, sabırla su verirsen çelik de yenilenir, insan da. Yeter ki ocağın ateşini
merhametle yakmayı bil.”
Ertesi sabah Söğüt’te güneş henüz doğarken, Bıçakçı Yunus’un dükkânından körük sesleri
yükselmeye başladı. Dükkânın ocağı gürül gürül yanıyor, kızıl kıvılcımlar havaya saçılıyordu.
Yunus Usta, önlüğünü bağlamış, tezgâhın başında bekliyordu.
Öğlene doğru, dükkânın kapısı yavaşça açıldı. Dün gelen genç adam, eşikte kararsızca durdu. İçeri
girmeye çekiniyor gibiydi.
Yunus Usta tezgâhın arkasından çıktı. Yüzünde dünkü o soğuk, kibirli ifadeden eser yoktu.
—“Gel evlat, içeri gel,” dedi nazikçe.
Genç adam şaşırarak içeri adım attı. “Usta… Ben dün bıçağımı almayı unutmuşum masada. Onu
almaya geldim.”
Yunus masanın üzerindeki bezi kaldırdı. Masada, dün gece geç saatlere kadar üzerinde çalıştığı o
bıçak duruyordu. Yunus, eski ve paslı bıçağın çürük kısımlarını kesip çıkarmış, sağlam kalan tarihi
çeliği yeni ve kaliteli bir demirle ocakta kat kat döverek birleştirmişti. Bıçağın sırtına güzel bir
işleme yapılmış, kabzası ise gürgen ağacından yeniden oyularak sağlamlaştırılmıştı. Eski bıçağın
ruhu ve dedesinin hatırası korunmuş, ama artık keskin, kırılmaz ve ışıl ışıl bir forma kavuşmuştu.
Genç adam masadaki bıçağa bakakaldı. İnanamayarak elini uzattı, kabzasını kavradı. Bıçak eline
tam oturuyordu. Gözleri doldu.
—“Usta… Ama sen bu demir işe yaramaz demiştin?”
Yunus Usta gülümsedi. Biley taşının yanındaki havluyla ellerini sildi.
—“Demir işe yarardı da, ustanın kömürü eksikti evlat,” dedi yavaşça. “Ben dün sana kestirip attım.
Oysa bu bıçakta bir yaşanmışlık, bir vatan hatırası vardı. Onu yok saymak adaletsizlikti. Çeliği
yeniden dövdüm, içine biraz merhamet, biraz da sabır kattım. Artık ne kırılır ne de seni yarı yolda
bırakır.”
Genç adam belinden kese çıkarmak istedi. “Usta, borcum nedir? Bütün birikimimi veririm.”
Yunus eliyle keseyi itti. “Borcun yok evlat. Bir tek dileğim var: Bu bıçağı beline taktığında, bir gün
birisi senden yardım isterse veya birisi kapına kırık bir umutla gelirse, onu kestirip atma. Onu dinle,
onarmaya çalış. İnsanı yaşat ki, biz de yaşayalım.”
Genç adam derin bir hürmetle başını eğdi, bıçağı beline kınadı ve yüzünde tarif edilmez bir
mutlulukla dükkândan ayrıldı.
Yunus Usta dükkânın kapısına çıktı. Söğüt’ün üstünde yükselen güneşe baktı. Karşı tepedeki
Edebali Dergâhı’ndan yükselen dumanı gördü. Rüzgâr bu kez sıcak değil, serin ve ferahlatıcı
esiyordu. Bıçakçı Yunus, hayatında ilk defa gerçek adaletin ve zanaatın ne olduğunu anlamıştı: En
iyi çelik, sert olan değil; bükülmeden durabilen ve insanı yaşatan çelikti.
O günden sonra Söğüt’te Yunus Usta’ya sadece Demirci demediler; onun dükkânına gelenler hem
bıçaklarını bilediler hem de kırık gönüllerine bir tatlı söz, bir adalet merhemi buldular.
Zaman, Söğüt’ün üstünden akan serin bir pınar gibi akıp geçti. Sonbaharın kızıl yaprakları
çınarlardan süzülürken, Bıçakçı Yunus’un dükkânından yükselen körük sesleri artık bambaşka bir
makamda yankılanıyordu. Eski sert çekiç darbeleri yerini, âdeta bir gönül nakışı işler gibi temkinli,
ritmik ve sabırlı seslere bırakmıştı. Yunus Usta artık sadece demiri dövmüyor; ocağın başında geçen
uzun saatlerde, kapısından içeri giren her bir insanın hikâyesini de dinliyordu.
Güzün ilk soğuklarının bastırdığı bir ikindi vakti, dükkânın eşiğinde bu kez yaşlı bir köylü belirdi.
Adamın üstü başı toza belenmiş, omuzları hayatın ve yoksulluğun yüküyle çökmüştü. Elinde bez
parçasına sarılı, kırık bir saban demiri tutuyordu. Korkarak, biraz da çekinerek tezgâha yaklaştı.
—“Usta,” dedi yaşlı adam. “Toprak bu yıl çok sertti. Sabanımın demiri ikiye bölündü. Yeni bir
saban alacak akçem yok. Tarlayı süremezsem kışın ekmeksiz kalırız. Biliyorum, bu demir eskidi
ama… bir çaresi var mıdır?”
Yunus Usta, gözlüğünü burnunun ucuna indirdi. Eskiden olsa tek bir bakışla Bu çöp olmuş, git
yenisini al diyeceği o kırık demire bu kez derin bir hürmetle baktı. Elini uzattı, soğuk ve paslı
demire dokundu. O demirin üstünde bir köylünün alın teri, çoluk çocuğunun rızık umudu vardı.
—“Var be amcam, çaresiz dert mi var?” dedi Yunus Usta yüzünde ılık bir tebessümle. “Ocağı
harlayalım bakalım. Demir dediğin nedir ki? Doğru ısıyı buldu mu, doğru çekiçle buluştu mu eskisi
gibi kavuşur birbirine. Sen geç otur şöyle, çayımızdan bir yudum al.”
Yunus, körüğü çekmeye başladı. Kızıl kıvılcımlar havada dans ederken, kırık saban demirini kızgın
korların kalbine yerleştirdi. Sabırla bekledi. Demirin kızarmasını, yumuşamasını, dövülmeye hazır
hâle gelmesini izledi. Ardından tezgâhtan aldığı sağlam bir demir takviyesiyle iki parçayı kor ateşin
üstünde çekiçlemeye başladı. Her çekiç darbesinde, Edebali Hazretleri’nin dergâhtaki o mübarek
sözleri kulaklarında çınlıyordu: “İnsanı yaşat ki devlet yaşasın…”
Demir birleşti, doğrultuldu ve sabrın suyuyla soğutuldu. Yaşlı köylü, sarsılmaz bir sağlamlığa
kavuşan saban demirini eline aldığında gözyaşlarını tutamadı. Yunus Usta, adamın elini öpmek
istemesine izin vermedi; onu dualarla yolcu etti.
O akşam güneş Söğüt tepelerinin ardından süzülürken, Yunus Usta dükkânını kapatıp adımlarını
kendiliğinden Edebali Dergâhı’na doğru attı. Artık sadece başı sıkıştığında değil, ruhunu tazelemek,
adalet kantarlarını yeniden hizalamak için de sık sık o avluya varıyordu.
Dergâhın avlusunda tatlı bir telaş vardı. Osman Bey’in alpleri talimden dönmüş, Edebali
Hazretleri’nin etrafında halka olmuşlardı. Şeyh Edebali, çınar ağacının altındaki ahşap minderinde
oturuyordu. Yunus Usta’nın içeri girdiğini görünce gözleriyle ona yer gösterdi.
—“Gözlerindeki ışık artmış Bıçakçı Yunus,” dedi Edebali Hazretleri yavaşça. “Ocağının ateşi
söylenir oldu Söğüt’te. Dövülen demirler sağlam mıdır?”
Yunus Usta başını hürmetle eğdi.
—“Demirler sağlamdır Şeyhim,” dedi sesi dinginleşmiş bir ifadeyle. “Ama öğrendim ki asıl hüner
demiri sağlam yapmak değilmiş. Asıl hüner, o demiri kullanacak eli, o demiri taşıyacak yüreği kırıp
dökmeden doğrultmakmış. Sayenizde anladım ki; sertlik çeliğe yakışır ama insana yakışan
merhamettir.”
Edebali Hazretleri hafifçe gülümsedi. Aksakalını eliyle sıvazlarken avludaki alplere ve köylülere
baktı:
—“İşte böyledir Yunus Usta… Biz bu topraklara sadece kılıç sallamaya gelmedik. Kılıcın kestiği
yeri adaletle iyileştirmezsen, bilediğin çelik gün gelir kendi elini keser. Hakikati edeple söyleyen,
gücünü merhametle dizginleyen usta, sadece bir zanaatkâr değil; bu toprağın harcını karan bir gönül
eridir.”
Gecenin ilerleyen saatlerinde dergâhtan ayrılan Bıçakçı Yunus, Söğüt’ün sessiz sokaklarında
yürürken içini büyük bir huzur kaplamıştı. Artık dükkânındaki biley taşının çıkardığı o sürt… sürt…
sesi ona katı bir yalnızlığı değil; insanı yaşatmanın, umudu bileylemenin ritmini fısıldıyordu.
Toprak nefes alıyor, Söğüt büyüyor, dövülen her çelikte ve söylenen her tatlı sözde bir medeniyetin
manevi temelleri yükseliyordu.
Paylaşarak destek olabilirsiniz!