Sanat Öldü / Burak Kamrak

Sanat öldü, diyorlar. Oysa belki de ölen sanat değil; onu duyabilme biçimimizdir. Çünkü hiç
bu kadar gürültülü bir çağda yaşamamıştık. Her gün yüzlerce görüntünün, onlarca videonun,
binlerce kelimenin yanından geçiyoruz. Bir görüntü diğerini siliyor, bir ses ötekini bastırıyor.
Daha neye baktığımızı anlayamadan yenisi önümüze düşüyor. Bu çağ bize sürekli hareket
etmeyi öğretiyor. Durmayı değil.
Oysa sanat acele etmez. İyi bir roman senden zaman ister. İyi bir şiir tek okumada bitmez;
bazen tek bir dize, insanın içinde yıllarca yaşamaya devam eder. Bir tablo ise ilk bakışta
kendini ele vermez, biraz daha yanında kalmanı bekler. Ama biz artık hiçbir şeyin yanında
yeterince kalmıyoruz. Belki de mesele sanatın ölmesi değil, hızın içinde, onun sesini
duyabilecek kadar yavaşlayamıyor oluşumuzdur.
Belki de sanat hiçbir zaman bugünkü kadar yalnız kalmadı. Çünkü sanat, insandan dikkat
ister. Oysa içinde yaşadığımız çağ, dikkati en hızlı dağıtabilenin ödüllendirildiği bir çağ. Her
şey daha kısa, daha parlak, daha hızlı olmak zorunda. Bir cümlenin bitmesini beklemek bile
sabır istiyor artık. Gözümüz sürekli meşgul ama meşgul olmakla bakmak aynı şey değil. Bir
tabloya bakıyoruz ama görmüyoruz, bir roman okuyoruz ama ilk boşlukta telefonumuza
uzanıyoruz, bir filmin en sessiz sahnesinde sıkılıyoruz. Çünkü sessizlik bize yabancılaştı.
Oysa sanat, çoğu zaman tam da o sessizliğin içinde konuşur. Belki bu yüzden Gülten Akın’ın
yıllar önce söylediği, İnce şeyleri anlamaya vaktimiz yok.Cümlesi bugün hiç olmadığı
kadar gerçek geliyor bana. Çünkü ince olan hiçbir şey hızla anlaşılamaz. İnsan, sevdiği bir
melodiyi ilk notasında ezberlemez. Bir tiyatro oyunu ilk sahnesinde tamamlanmaz. İyi sanat
kendini hemen ele vermez. Senden zaman ister, dikkat ister, en sonunda da sabır ister.
Bir de fark etmeden başka bir şey oldu. Sanat, yavaş yavaş adını verdiğimiz o büyük
kalabalığın içinde kaybolmaya başladı. Eskiden bir roman, roman olarak konuşulurdu. Bir
film, film olarak. Bir şarkı, şarkı olarak. Şimdi ise hepsi aynı sorunun cevabını vermek
zorunda: Ne kadar izlendi? Kaç beğeni aldı? Ne kadar sürede tüketildi? Bir eserin değeri,
insanda bıraktığı yankıyla değil; ekranda bıraktığı istatistiklerle ölçülmeye başladı. Belki de
en büyük değişim buydu. Çünkü sanat hiçbir zaman yalnızca tüketilmek için var olmadı.
Sanat, insanın içinde kalmak için vardı.
İyi bir roman son sayfasıyla bitmez. Günler sonra, hiç beklemediğin bir anda yeniden başlar.
İyi bir şiir ezberlendiği için değil, unutulamadığı için değerlidir. İyi bir film ise salondan
çıktığında değil, günler sonra üzerine düşünmeye başladığında tamamlanır. İçerik ise tam
tersini ister. Hızlı gelsin, hızlı anlaşılsın, hızlı unutulsun, yerini hemen yenisine bıraksın. Belki
de bugün sanatla içerik arasındaki en büyük fark budur. Biri zaman ister, diğeri zaman
öldürür. Belki de bu yüzden artık bazı kitaplar çok yavaş, bazı filmler fazla durağan, bazı
şiirler ise anlaşılmaz bulunuyor. Oysa mesele onların değişmesi değil, bizim bekleme
kapasitemizin azalması.
Bir zamanlar bir romanın ilk elli sayfasında karakterle tanışmayı doğal karşılıyorduk. Şimdi
ilk birkaç sayfada bizi yakalamazsa kitabı kapatıyoruz. Bir yönetmenin sessizliği bilinçli bir
tercih olarak kullandığı sahnelerde huzursuz oluyoruz. Çünkü zihnimiz sürekli yeni bir uyarıcı
bekliyor. Belki de hiç olmadığı kadar, sanatın ritmiyle hayatın ritmi birbirinden bu kadar
uzaklaştı. Sanat hâlâ aynı şeyi yapıyor. İnsan ruhunun kıvrımlarında dolaşıp, tek bir cümlenin,
tek bir rengin, tek bir sessizliğin peşinden gidiyor. Ama biz sürekli bir sonraki şeye yetişmeye çalışıyoruz. Bu yüzden bazen sanatın bize söyleyeceklerini duyamıyoruz. Çünkü dinlemek
için sadece kulak yetmez. Biraz zaman, biraz dikkat ve belki de hepsinden önemlisi sabır
gerekir.
İnsan uzun zamandır sabrı bir erdem olarak değil, kayıp zaman olarak görüyor. Oysa sanat,
acele edenlere hiçbir sırrını açmaz. En güzel romanlar, en iyi şiirler, en büyük tablolar… Hepsi
aynı şeyi ister: Biraz daha kal. Biraz daha bak. Biraz daha düşün. Belki de bu yüzden sanat
ölmedi. Sadece yaşayabileceği iklim değişti. Bir çiçeğin açmamasını, onun öldüğü şeklinde
yorumlamayız. Önce toprağa bakarız. Güneşe, suya, mevsime bakarız. Çünkü biliriz ki bazen
sorun çiçekte değil, onu çevreleyen şartlardadır. Sanat için de aynı şeyi söyleyebiliriz. Sorun
romanlarda, şiirlerde, filmlerde ya da resimlerde değil. Belki de sorun, bütün bunların bizden
istediği şeye artık sahip olamayışımızda. Dikkat, sabır, sessizlik.
Bunlar eskiden insanın doğal hâlleriydi. Şimdi ise neredeyse lüks sayılıyor. Bir kafede
otururken bile sessizlikle baş başa kalamıyoruz. Cebimizdeki telefon, masadaki bildirim,
zihnimizde dolaşan yapılacaklar listesi… Hayat bize sürekli aynı şeyi fısıldıyor: "Devam et."
Sanat ise tam tersini söylüyor. "Bir dakika. Burada kal." Belki de bu yüzden ikisi artık aynı
dili konuşamıyor.
Eskiden bir kitaptan geriye altı çizilmiş cümleler kalırdı. Şimdi çoğu zaman geriye sadece ne
kadar süre ayırdığımız, ne kadar hızlı tükettiğimiz kalıyor. Bir filmin etkisi günlerce içimizde
dolaşırdı. Şimdi ise daha hikâyenin son duygusu üzerimize çökmeye başlamadan, ekran bize
bir sonrakini öneriyor. Daha bir anlatının içinde yerimizi bulamadan, yenisi kapımızı çalıyor.
Belki de çağımızın en büyük yoksulluğu para değil. Dikkat. Çünkü dikkat olmadan bağ
kurulmuyor. Bağ olmadan merak yaşamıyor. Merak olmayınca da sanat, yalnızca tüketilen bir
nesneye dönüşüyor.
Belki de bu yüzden "Sanat öldü." demek kolay geliyor. Çünkü kaybettiğimiz şeyi, onun
öldüğünü söyleyerek açıklamak daha rahat. Oysa belki de sanat hiç ölmedi. Hâlâ iyi romanlar
yazılıyor, insanın içini sessizce değiştiren filmler çekiliyor, tek bir dizesiyle yıllarca akılda
kalan şiirler, bir tablonun karşısında uzun uzun durmak isteyen insanlar var. Eksilen sanat
değil. Eksilen, onun bizden istediği şeyi verebilme hâlimiz.
Çünkü sanat zaman ister. Dikkat ister. Sessizlik ister. Ve hepsinden önemlisi, insanın
kendisiyle baş başa kalabilmesini ister. Biz ise uzun zamandır sadece ilerlemeyi biliyoruz.
Belki bu yüzden bir şiiri yarıda bırakıyor, bir romanı "sıkıcı" diye kapatıyor, sessiz sahnelerde
telefonumuza uzanıyoruz. Belki bu yüzden sanatın sesini duyamıyoruz. Çünkü onu bastıran
gürültü dışarıdan değil. İçimizden geliyor. Ve belki de bir gün, gerçekten sanatı yeniden
bulmak istersek… Yeni bir sanat aramayacağız. Sadece biraz daha yavaş yürümeyi
öğreneceğiz.