Arthur Miller ’in muazzam eseri Satıcının Ölümü, 1949 yılından
yazılmıştır. Oyun genel olarak ciddi bir kapitalizm eleştirisi sunmaktadır
seyirciye. Bugünlerde yeniden gündemde. Nasıl olmasın ki? Şu an kemikleri
sızlıyordur büyük ihtimalle. Kapitalizmi eleştiren bir oyun, kapitalist
yapımcılarla, fahiş (Ölçüyü aşan) bir fiyata zorlu PSM de sahneleniyor. Oyunu
izleyebilenlerin çok büyük bir bölümü, kapitalizm ile iç dışlı olmak zorunda, zira
o fiyatın başka türlü ödenmesi mümkün değil. İşte sanatın geldiği son nokta.
Oyuncusu, yönetmeni, seyircisi ile zengin sporu oldu tiyatro. Peki neden? Neden
buna ihtiyaç duyuyor yapımcılar? Ömrü boyunca tiyatrosunu ayakta tutabilmek
için nice zorluklara katlanan ama herkesin gelebileceği bir fiyata bilet satan
Ferhan Şensoy’un, Haldun Dormen’in, Kenter tiyatrosunun, Genco Erkal’ın hiç
mi para kazanma gibi bir dertleri yoktu. Yoktu. Aksine kazandıkları bütün
servetini yine tiyatroya harcadı bu ustalar. Ellerine bir şey geçmedi ama
eğilmeden, bükülmeden sanatlarını icra etmeye devam ettiler. Kimse bana sahne
kirasından, elektrik faturasından, vergiden bahsetmesin. Zorlu Holdingin bunlara
ihtiyacı mı var? Ya oynayan oyuncuların? Sizce paraya mı ihtiyaçları mı var?
Tüm bunların olma nedeni aslında çok açık. Tarih tekerrürden ibarettir. Rönesans
döneminde tiyatro inanılmaz güç, ivme kazanmıştı. Nitelikli oyunlarla halka tüm
gerçekler gösteriliyordu. Halk bilinçlenmeye, kitlesel olarak ses çıkarmaya
başlamışlardı. Daha önce yasaklamalar yapılmıştı ama pek bir işe yaramamıştı. O
yüzden başka bir plan uygulanmalıydı. Kimse bir şey anlamamalı, tiyatro özgürce
varlığına devam etmeliydi. O sırada “iyi kurulu oyun düzeni” adında bir oyun
türü, bir tiyatro tekniği ortaya çıktı. Yani şu an ki vodvilin atası. Bu oyunlar çok
komikti. İzleyenler gülmekten kendilerini alamıyorlardı. Ancak bu oyunların
bilinçli bir tarafı vardı. Hiçbir şey anlatmıyordu. Amacı, hedefi, önermesi yoktu.
Amaç sadece güldürmek ve olaysız evlere dağılmaktı. Aydınlanma dönemine
geldiğimizde bu plan, amacına ulaşmıştı. Artık tiyatro; sadece burjuvanın
izleyebildiği, suya sabuna dokunmayan bir hale gelmişti. İşte bu dönemi yeniden
başka bir versiyonuyla yaşıyoruz. Özellikle pahalı biletler, niteliksiz oyunlar ve
sadece ünlülerden oluşan oyunlar. Nitelikli oyunlar da kapitalist düzen içinde
harcanıyor. Kimsenin izleyemediği nitelikli ama hedefsiz oyunlara dönüşüyor.
Halka ulaşmayan tiyatronun ne manası var? Neden yapılır ki tiyatro? Sanat, sanat
için mi yoksa toplum için mi? Bence artık sanat, kirli egolarımız için yapılıyor.
Tiyatro bir sanat değil bir araca dönüşmüş durumda. Sinema yok olmasın diye
geliştirilen bir macera. Biraz önce de söylediğim gibi bir zengin sporu oldu sanat.
Devlet tiyatroları bile bilet fiyatlarını inanılmaz rakamlara çekti. Sıradan bir aile
devlet tiyatrosunda bile oyun izlemeyecekse nerede izleyecek? Efendim doluyor
ama ne olursa olsun. Yahu beş yüz kişilik sahneyi mi dolduramayacak tiyatro?
Tabi ki dolar. Mesele dolması mı herkese ulaşması mı? Zengin, fakir herekse
ulaşması asıl hedef değil midir? Üstelik devlet desteği alan, amacı tiyatroyu halka
ulaştırmak olan, bu yüzden kurulan tiyatro yapıyor bunu. Tiyatroya rağbet
inanılmaz artmış durumda. Bu bazıları için iyi bir gelişme olabilir. Ancak büyük
ölçüde yozlaşmış durumda tiyatro. Yozlaşma her yere sirayet etmekte. Yazılan
oyunlara, dekora, oyuncuya, bilet fiyatlarına.
Özetle başa dönersek eğer, bizden şu isteniyor. Gelin dünyanın parasını verin ve
hep birlikte kapitalizmi, “satıcının ölümü” üzerinden eleştirelim. Sonra da bir
avuç mutlu olarak yolumuza devam edelim.
