Bir toplumun büyüklüğü, inşa ettiği saraylarla mı ölçülür; yoksa birbirine gösterdiği saygıyla mı?
Tarih boyunca insanlık, düzen kurabilmek için sayısız hukuk sistemi geliştirdi. Yasalar yazıldı, anayasalar hazırlandı, mahkemeler kuruldu. Ancak bazı toplumlar vardı ki düzenlerini ne kalın hukuk kitaplarına ne de sert yaptırımlara borçluydu. Onların en güçlü yasası, insanın vicdanına işlenmişti.
Kafkasya’nın kadim halklarının yüzyıllardır yaşattığı Xabze, tam da böyle bir yaşam felsefesidir.
Bugün onu yalnızca “Çerkes töresi” olarak tanımlamak, taşıdığı anlamı daraltmak olur. Çünkü Xabze; bir toplumun kendisini nasıl gördüğünü, insanı nasıl tanımladığını ve birlikte yaşamayı nasıl mümkün kıldığını anlatan köklü bir medeniyet tasavvurudur.
Yazıya dökülmeden yüzyıllar boyunca yaşayabilmiş olması ise belki de onun en büyük mucizesidir.
Yazılmayan Kanunlar
Modern insan için yazılı olmayan bir hukuk sistemi neredeyse düşünülemez.
Oysa Kuzey Kafkasya’nın dağ köylerinde nesiller boyunca insanlar birbirlerine güvenerek yaşadı. Mahkemelerin ulaşamadığı coğrafyalarda adalet, bireyin onuruyla; toplumsal düzen ise ortak hafızayla korundu.
Xabze’nin yaptırım gücü korku değildi.
Ayıp duygusuydu.
İtibarını kaybetmek, çoğu zaman herhangi bir cezadan daha ağır kabul edilirdi. Çünkü birey yalnızca kendisini değil; ailesini, soyunu ve temsil ettiği toplumu da yansıtırdı.
Bu anlayış, bireysel özgürlüğü toplumsal sorumlulukla dengeliyordu.
Bugün giderek yalnızlaşan dünyamızın belki de en fazla özlediği denge tam olarak budur.
İnsan Olmanın İnceliği
Xabze’nin merkezinde güç değil, ölçü vardır.
Söz söylemenin de susmanın da bir zamanı bulunur.
Büyüğün yanında oturuş biçiminden sofradaki sessizliğe, misafire gösterilen ihtimamdan gençlerin birbirine hitabına kadar her ayrıntı, insanın kendisini terbiye etmesinin bir parçasıdır.
Bu kurallar dışarıdan bakıldığında katı gelenekler gibi görülebilir.
Oysa özünde hepsi aynı soruya cevap arar:
“Karşımdaki insanın onurunu nasıl koruyabilirim?”
Belki de medeniyet tam olarak burada başlar.
Misafir Bir Yabancı Değil, Emanettir
Kafkas kültüründe kapıyı çalan kişi önce kimliğiyle değil, insanlığıyla karşılanır.
Misafir, ev sahibinin sorumluluğuna girer. Onun güvenliği artık ev sahibinin onurudur.
Bu anlayış yalnızca ikram kültürünü değil; güven duygusunu da inşa eder.
Bugün şehir hayatında aynı apartmanda yaşayan insanların birbirini tanımadığı düşünülürse, Xabze’nin bu yaklaşımı romantik bir geçmiş özlemi gibi görülebilir.
Oysa mesele nostalji değildir.
Mesele, güven duygusunun toplumları nasıl ayakta tuttuğunu hatırlamaktır.
Kadının Sessiz Otoritesi
Xabze’nin en dikkat çekici yönlerinden biri, kadının toplumsal konumudur.
Tarih boyunca pek çok gelenek kadını görünmez kılarken, Çerkes kültüründe kadın çoğu zaman toplumsal dengeyi sağlayan kişi olmuştur.
Bir tartışmanın sona ermesi, bir kavganın durması ya da bir uzlaşının sağlanması çoğu zaman kadının araya girmesiyle mümkün olmuştur.
Bu durum yalnızca bir nezaket göstergesi değil; kültürel bir kabuldür.
Kadına duyulan saygı, toplumun kendisine duyduğu saygının da ölçüsü sayılmıştır.
Dağların Öğrettiği Ahlak
Kafkasya’nın sert coğrafyası insanlara yalnızca direnç kazandırmadı.
Aynı zamanda dayanışmayı öğretti.
Çünkü dağlarda tek başına yaşamak mümkün değildir.
Komşuluk bir tercih değil, zorunluluktur.
Paylaşmak yalnızca erdem değil, hayatta kalmanın şartıdır.
Belki de bu yüzden Xabze, bireyin başarısından çok toplumun huzurunu önemser.
Bugünün rekabet odaklı dünyasında bu yaklaşım, giderek unutulan bir bilgelik gibi görünmektedir.
Diasporanın Hafızası
1864 Büyük Çerkes Sürgünü yalnızca insanların yerini değiştirmedi.
Bir kültürü de dünyanın dört bir yanına taşıdı.
Bugün Türkiye başta olmak üzere Ürdün, Suriye, Avrupa ve Amerika’da yaşayan milyonlarca Çerkes için Xabze hâlâ kimliğin görünmeyen omurgasını oluşturmaktadır.
Dil unutulabilir.
Coğrafya değişebilir.
Ancak insanın davranışlarına sinmiş kültür, çoğu zaman nesiller boyunca yaşamaya devam eder.
İşte bu nedenle Xabze, yalnızca geçmişin değil; bugünün de yaşayan mirasıdır.
Somut Olmayan Bir Medeniyet
Kültürel miras denildiğinde akla çoğunlukla taş yapılar, kaleler ya da müzeler gelir.
Oysa insanlığı insan yapan en önemli miraslardan bazıları hiçbir zaman taşa kazınmamıştır.
Bir selamlaşma biçimi…
Bir sofrada kimin önce konuşacağı…
Bir misafirin nasıl uğurlanacağı…
Bir yaşlının sözünü kesmemenin inceliği…
Bunların hiçbiri müzelerde sergilenmez.
Fakat bir toplumun karakterini tam da bunlar oluşturur.
Xabze, bu yönüyle yaşayan bir kültürdür.
Korunması gereken yalnızca geçmiş değil; insanın insana nasıl davranacağını öğreten bir hayat bilgisidir.
Bugüne Söylediği Söz
Dijital çağ, insanları birbirine her zamankinden daha fazla bağladı.
Ama belki de hiçbir dönem insanlar birbirinden bu kadar uzak hissetmedi.
Ekranlar çoğaldı.
Temas azaldı.
Bilgi arttı.
Bilgelik eksildi.
Tam da bu noktada Xabze bize eskiyi değil; eksik bıraktığımızı hatırlatıyor.
Saygının bir zayıflık değil güç olduğunu…
Sessizliğin bazen en doğru söz olduğunu…
Toplum olmanın, aynı yerde yaşamak değil; birbirinin sorumluluğunu hissedebilmek anlamına geldiğini…
Belki de çağımızın en büyük ihtiyacı yeni yasalar değildir.
Daha iyi insanlar yetiştirecek eski değerleri yeniden hatırlamaktır.
Çünkü bazı medeniyetler taşlarla yükselir.
Bazıları ise insanların birbirine gösterdiği incelikle.
Ve insanlık, ikinci tür medeniyetleri kaybettiğinde yalnızca bir kültürü değil, kendisini de eksiltmiş olur.
