
İnsanlar Kötüleşirken İyi Kalabilmek: Bir Tercih Değil, Bir Direniştir
Yazar: Suat Altınok
Sosyal medyada sık sık karşıma çıkan bir yazı var. Eminim sizin de bir yerlerde dikkatinizi çekmiştir. Çabuk sinirlenen insanların kıymetini bilmemiz gerektiğini söylüyor. Hemen kızan, bağırıp çağıran, hatta öfkeden elleri titreyen bu kişilerin aslında kimseye kötülük düşünmediği, en kötü planlarının birkaç dakikalık sinirden ibaret olduğu anlatılıyor. Sonunda ise daha da ileri gidilerek böyle insanların genellikle en vicdanlı ve en içten dostlar olduğu ileri sürülüyor.
İtiraf edeyim, bu sözlerin neden bu kadar beğenildiğini anlamakta zorlanmıyorum. İnsan kendisi hakkında güzel şeyler duymaktan hoşlanır. Hele değiştirmekte zorlandığı bir huyunun, başkaları tarafından değerli bir özellik olarak görülmesi onu fazlasıyla rahatlatır. Böyle bir yazıyı okuyan kişi, belki de yıllardır çevresinden duyduğu şikâyetlerin aslında haksız olduğunu düşünmeye başlar.
Fakat benim bu sözlere ciddi bir itirazım var.
Bir insanın çabuk sinirlenmesi, onu neden daha vicdanlı yapsın? Öfkesinden ellerinin titremesi, dürüstlüğünün veya samimiyetinin kanıtı olabilir mi? Daha önemlisi, bağırıp çağıran kişinin ne kadar iyi kalpli olduğunu anlatırken onun karşısında duran insanın yaşadıklarını neden hiç hesaba katmıyoruz?
Düşünün, biri size herkesin içinde ağır sözler söylüyor. Belki sesinizi çıkaramıyor, belki de tartışmanın daha fazla büyümemesi için susmayı tercih ediyorsunuz. Bir süre sonra karşınızdaki sakinleşiyor ve hiçbir şey olmamış gibi hayatına devam ediyor. Siz ise söylenenleri unutamıyorsunuz.
Şimdi burada kimin sinirinin daha çabuk geçtiği mi önemli, yoksa yaşananların geride nasıl bir iz bıraktığı mı?
Birinin öfkesi birkaç dakika sürebilir. Fakat o süre içinde söylenen bir söz, karşısındaki insanın hafızasında yıllarca kalabilir. Bunu anlamak için psikolog olmaya gerek yok. Hepimizin geçmişinde hâlâ hatırladığı bir kırgınlık vardır. Belki o gün duyduğumuz sözlerin tamamını unutmuşuzdur ama nasıl hissettiğimizi çoğu zaman hatırlarız.
Elbette çabuk sinirlenen herkes kötü değildir. Haksızlık karşısında kendisini tutamayan, duygularını yoğun yaşayan, sonradan söylediklerinden pişmanlık duyan pek çok insan var. Ancak bir davranışın nedenini anlamak, onun doğurduğu sonuçları görmezden gelmemizi gerektirmez.
Bana kalırsa sosyal medyada dolaşan o yazının asıl sakıncası burada. İnsanlara, üzerinde düşünmeleri gereken bir özelliklerini sorgulamak yerine onunla övünmeleri için gerekçe sunuyor.
Üstelik bu anlayış yalnızca internet ortamıyla sınırlı değil.
Günlük hayatta birinin kırıcı davranışları anlatıldığında ne kadar sık duyuyoruz benzer sözleri: “Aslında çok iyidir, biraz sinirlidir.” Ya da “Ağzı bozuktur ama içinde kötülük yoktur.”
Bunları söyleyenlerin çoğu, sevdikleri birini savunmaya çalışıyor. Niyetlerini anlayabiliyorum fakat bir insanı sevmenin, onun her davranışını haklı göstermeyi gerektirdiğine inanmıyorum. Bazen yakın olduğumuz birinin yanlışını açıkça söylemek, ona yapabileceğimiz en büyük iyiliklerden biridir.
Çünkü insan her zaman kendi kusurlarını göremiyor. Hele çevresindeki herkes davranışlarına bir açıklama buluyorsa, kendisini değiştirmek için neden arasın?
Şuna dikkat ediyorum: İnsanlar artık tartışırken birbirlerini dinlemekte zorlanıyor. Karşısındaki daha sözünü bitirmeden vereceği cevabı hazırlayan, bir anlaşmazlığı çözmek yerine haklı çıkmaya çalışan o kadar çok kişi var ki… Üstelik çoğu, kendisini gayet anlayışlı biri olarak görüyor.
Belki de mesele biraz burada düğümleniyor.
Başkasında ayıpladığımız şeyleri kendimiz yaptığımızda mutlaka bir mazeretimiz oluyor. Bir arkadaşımız bize sert konuştuğunda bunu saygısızlık olarak değerlendiriyoruz. Aynı tavrı biz sergilediğimizde ise o gün ne kadar yorgun olduğumuzu, hangi olayın sinirimizi bozduğunu uzun uzun anlatabiliyoruz.
Karşımızdaki sözümüzü kestiğinde rahatsız oluyor, kendimiz aynısını yaptığımızda yalnızca düşüncemizi tamamlamaya çalıştığımızı söylüyoruz.
Bütün bunlar insanın kendi davranışlarına dışarıdan bakmasının ne kadar zor olduğunu gösteriyor.
Üstelik zaman zaman kötü davranışları güzel kavramlarla açıklamaya çalışıyoruz. Kabalık açık sözlülük, kibir özgüven, başkalarını küçümsemek güçlü karakter olarak değerlendirilebiliyor. Kendisine karşı çıkılmasına tahammül edemeyen biri, bunu kimseye eyvallahı olmamasıyla övünerek anlatabiliyor.
Oysa bir insanı tanımak istiyorsanız, her dediğine katılmadığınızda nasıl davrandığına da bakın.
Kendisine saygı gösterildiğinde herkes kibar olabilir. İstediği gerçekleştiğinde anlayışlı davranmak da pek zor değildir. Asıl önemli olan, işler beklediği gibi gitmediğinde karşısındakine nasıl yaklaştığıdır.
Birinin kendisinden daha güçsüz bir insanla konuşurken kullandığı dil, bazen uzun uzun anlattığı ahlak anlayışından çok daha fazla şey söyler.
Burada küçük bir ayrıntının üzerinde durmak istiyorum. Güç yalnızca makamdan veya paradan ibaret değil. Yaş, bilgi, ekonomik imkânlar, hatta aile içindeki konum bile insanlara başkaları üzerinde belirli bir üstünlük sağlayabiliyor. Bu üstünlüğü nasıl kullandığımız ise tamamen ayrı bir mesele.
Bir yönetici çalışanına, bir öğretmen öğrencisine, bir ebeveyn çocuğuna karşı daha fazla söz sahibi olabilir. Ancak hiçbirinin bulunduğu konum, karşısındaki insanı küçük düşürmesini haklı çıkarmaz.
Özellikle çocuklarla kurduğumuz ilişkiler üzerinde düşünmemiz gerektiğine inanıyorum.
Bir anne veya babanın evladını sevmediğini söylemek kolay değil. Çocuğunun geleceği için çalışabilir, ihtiyaçlarını karşılamak adına birçok şeyden vazgeçebilir. Fakat bütün bu fedakârlıklar, evde sürekli yüksek sesle konuşulmasının veya küçük hataların ağır tepkilerle karşılanmasının yarattığı huzursuzluğu ortadan kaldırmaz.
Çocuk bazen yaptığı yanlıştan çok, o yanlışın öğrenildiğinde nasıl karşılanacağından korkar. Söyleyeceği şeyi defalarca düşünür, uygun zamanı kollamaya alışır.
Sonra biz aynı çocuğun büyüdüğünde kendisini rahatça ifade etmesini, özgüvenli olmasını bekleriz.
Peki, düşüncelerini söylemekten çekinerek yetişen birine yıllarca öğretilen korkuyu birkaç güzel öğütle unutturabilir miyiz?
Aile içinde gösterdiğimiz davranışların çocukların üzerinde nasıl bir etki bırakacağını her zaman bilemeyiz. Yine de onların yalnızca söylediklerimizi değil, birbirimize nasıl davrandığımızı da gördüklerini unutmamalıyız.
Günümüzde kendini ifade edebilmekten çok söz ediyoruz. Herkesin düşüncesini özgürce dile getirmesi elbette önemli. Fakat özgürce konuşabilmekle aklımıza gelen her şeyi hiçbir ölçü gözetmeden söylemek aynı şey değil.
Bazen dürüst olduğumuzu göstermek için gereğinden fazla sertleşiyoruz. Karşımızdakinin bir kusurunu herkesin içinde dile getiriyor, ardından da gerçeği söylediğimizi düşünerek rahatlıyoruz.
İyi de her doğru, her yerde ve her şekilde söylenmeli mi?
Bir arkadaşımızın hatasını yüzüne söylemek istiyorsak bunu başkalarının yanında yapmamız şart mı? Amacımız gerçekten ona yardımcı olmaksa neden onu mahcup etme ihtiyacı duyalım?
Böyle durumlarda sözün doğruluğu kadar, hangi amaçla söylendiği de önem kazanıyor.
Ben edep ve görgü kavramlarının tam da burada anlam kazandığını düşünüyorum. Ne yazık ki bugün bu kelimeler bazen yanlış değerlendiriliyor. Edepli olmayı susmak, her söyleneni kabul etmek veya kendisinden büyük olanların kararlarını sorgulamamak sananlar var.
Oysa insanın terbiyeli olması, gerektiğinde itiraz edemeyeceği anlamına gelmez. Bir haksızlığı dile getirmek için bağırmak zorunda değiliz. Kendimizi savunurken başkalarının onurunu zedelememiz de gerekmiyor.
Kendisine güvenen bir insan, bunu sürekli çevresindekilere ispatlamak ihtiyacı duymaz. Her tartışmayı kazanmak, bulunduğu ortamda son sözü söylemek veya herkesin kendisine katılmasını sağlamak zorunda hissetmez.
Bu nedenle özgüven ile bencilliği birbirinden ayırmak gerektiğine inanıyorum.
Bir insanın kendisini değerli görmesi güzel bir şeydir. Ancak bunu yaparken başkalarını önemsiz saymaya başlıyorsa ortada üzerinde düşünülmesi gereken bir sorun vardır.
Toplum içinde yaşamanın bazı sorumlulukları bulunuyor. Başkalarının zamanına saygı göstermek, yapılan işi küçümsememek, bir insanın sözünü bitirmesini beklemek, gerektiğinde teşekkür veya özür dilemek…
Bunları söylemek bile bazen garibime gidiyor. Çünkü aslında olağan olması gereken davranışlardan söz ediyoruz.
Ne var ki bugün birinin gösterdiği küçücük nezaketi uzun uzun anlatır hâle geldik. Tanımadığımız bir kişinin bize yardımcı olmasına şaşırıyor, işini düzgün yapan birini özellikle övüyoruz.
Elbette güzel davranışlar takdiri hak eder. Ancak bunların bu kadar dikkat çekmesi, günlük hayatımızda neleri kaybetmeye başladığımız konusunda da düşündürücü.
İnsanın iyi kalmaya çalışması her zaman kolay olmuyor. Hatta bazen bunun bedelini ödediği zamanlar da var.
Birine içtenlikle yardım edersiniz, sonra aynı kişi sizden sürekli yeni şeyler beklemeye başlar. Bir dostunuza anlayış gösterirsiniz, fakat zamanla sizin de kırılabileceğinizi unutur. Tartışma büyümesin diye geri çekildiğinizde ise haklı olduğunu düşünenler çıkar.
İşte böyle zamanlarda insan kendi davranışlarına kızabiliyor.
“Neden bu kadar anlayış gösterdim?” diye düşünüyor. “Baştan mesafemi korusaydım bunları yaşamazdım” dediği de oluyor.
Bu duyguları anlamak zor değil. Çünkü kimse iyi niyetinin kullanılmasını istemez.
Ancak burada önemli bir yanlış anlaşılma olduğunu düşünüyorum. İyi kalabilmek, herkesin isteğini yerine getirmek veya sürekli fedakârlık yapmak anlamına gelmez.
İnsan kendisine yapılan haksızlığa itiraz edebilir. Yıllardır sürdürdüğü bir ilişkiye son verebilir, güvenini kaybettiği biriyle arasına mesafe koyabilir. Bütün bunlar onu vicdansız yapmaz.
Hatta bazen bir insanın kendisine gösterebileceği en büyük saygı, nerede durması gerektiğini bilmesidir.
Fakat kırgınlıklarımızın bizi nasıl değiştirdiğini de göz ardı etmemeliyiz.
Bir arkadaşımızdan gördüğümüz nankörlük yüzünden bütün dostluklara şüpheyle yaklaşmak, geçmişte uğradığımız bir haksızlığın hesabını ilgisi olmayan insanlardan sormak veya güvenimiz boşa çıktığı için başkalarının güvenini önemsememek bize ne kazandırır?
Yaşadığımız kötü tecrübelerden ders çıkarmamız doğal. Aynı hataları tekrar etmek zorunda değiliz. Fakat dikkatli olmayı öğrenmekle herkese düşman kesilmek arasında ciddi bir fark var.
Bazen bir insanın bize yaşattığı hayal kırıklığı, onunla ilişkimiz bittikten sonra da hayatımızı etkilemeye devam ediyor. Yeni tanıştığımız kişilere karşı takındığımız tavırda, verdiğimiz kararlarda, hatta kullandığımız kelimelerde bile geçmişteki kırgınlıklarımızın izleri bulunabiliyor.
Farkına varmadığımızda ise bir zamanlar eleştirdiğimiz davranışları kendimiz sergilemeye başlayabiliyoruz.
İşte benim iyi kalabilmekten anladığım biraz da bu.
Başkalarının bize yaptıklarını unutmamız gerekmiyor. Herkesi affetmek zorunda da değiliz. Ama yaşadığımız olayların bizi istemediğimiz birine dönüştürmesine izin vermemek için çaba gösterebiliriz.
Sosyal medyada insanların birbirine karşı kullandığı dile baktığımda da benzer bir sorun görüyorum.
Birinin yaptığı hatayı eleştirmekle onu herkesin önünde aşağılamak arasındaki fark giderek kayboluyor. Hakkında hiçbir şey bilmediğimiz bir insanı, birkaç saniyelik görüntüye veya başkasından duyduğumuz bir iddiaya dayanarak yargılayabiliyoruz.
Üstelik çoğu zaman bunu doğru bir şeyi savunduğumuza inanarak yapıyoruz.
Bir haksızlığa karşı çıkmak elbette gerekli olabilir. Fakat haklı olduğumuzu düşünmemiz, kullandığımız her yöntemi doğru hâle getirmez.
Bir kişinin yanlışını anlatmak için onun bütün hayatını hedef almamız gerekmez. Eleştiri yaparken hakaret etmek zorunda değiliz.
Bazen düşünüyorum da başkalarını yargılamak için gösterdiğimiz isteğin küçük bir kısmını kendi davranışlarımızı sorgulamaya ayırsak belki birçok şey değişecek.
Çünkü birinin kusurunu fark etmek kolay, aynı kusurun bizde de bulunabileceğini kabul etmek daha zor.
Ben de hayatım boyunca her zaman doğru davranmadım. Sinirlendiğim, haklı olduğuma fazlasıyla inandığım, karşımdakinin düşüncelerini yeterince dinlemediğim zamanlar oldu. Bazı olaylara yıllar sonra dönüp baktığımda bugün olsa aynı sözleri söylemeyeceğimi düşündüğüm de oluyor.
İnsanın kendi geçmişiyle yüzleşmesi pek rahat bir şey değil.
Hafızamız bile bazen bizi haklı çıkarmaya çalışıyor. Yaşananları hatırlarken başkalarının söylediklerini bütün ayrıntılarıyla anımsıyor, kendi kullandığımız ifadeleri ise olduğundan daha yumuşak değerlendirebiliyoruz.
Oysa bir tartışmada bütünüyle haklı olduğumuza inanmamız, gerçekten öyle olduğumuz anlamına gelmez.
Bazen karşı tarafı yeterince dinlememiş olabiliriz. Söylenen bir sözü yanlış anlamış, o gün yaşadığımız başka bir sıkıntının etkisiyle gereğinden sert tepki vermiş olabiliriz.
Bunu kabul edebilmek insanı küçültmez.
Özür dilemek de öyle.
Ne yazık ki bazı insanlar özür dilemeyi yenilgi sayıyor. Yanlış yaptıklarını bildikleri hâlde konuyu kapatmayı veya zamanın geçmesini beklemeyi tercih ediyorlar.
Hâlbuki insanın hatasını kabul etmesi, karşısındakine verdiği değeri de gösterir.
Elbette her özür hemen affedilmeyebilir. Kırılan kişinin duygularını toparlamak için zamana ihtiyacı olabilir. Hatta bir daha eskisi gibi görüşmek istemeyebilir.
Buna da saygı göstermek gerekir.
Çünkü özür dilemek, birinin bizi mutlaka bağışlamasını sağlamak için değil, yaptığımız yanlışın sorumluluğunu üstlenmek için anlamlıdır.
Yaş aldıkça insanın bazı düşünceleri değişiyor. Gençken üzerinde uzun uzun durduğumuz meselelerin, yıllar sonra pek de önemli olmadığını görebiliyoruz. Bir tartışmada son sözü söylemenin veya herkese haklı olduğumuzu ispatlamanın sandığımız kadar gerekli olmadığını anlıyoruz.
Geriye dönüp baktığımızda hayatımızda iz bırakan insanların çoğu zaman sahip oldukları imkânlarla değil, bize nasıl davrandıklarıyla hatırlandığını fark ediyoruz.
Zor bir günümüzde yanımızda duran bir dostu, kimsenin dinlemediği bir zamanda bizi sabırla dinleyen kişiyi veya hiç tanımadığımız hâlde yardımımıza yetişen birini yıllar geçse de unutmayabiliyoruz.
Aynı şekilde hiç beklemediğimiz bir anda güvenimizi boşa çıkaran, herkesin önünde bizi küçük düşüren ya da en sıkıntılı zamanımızda yalnız bırakan insanları da hatırlıyoruz.
İnsan bazen başkasının hayatında nasıl bir iz bıraktığını hiç düşünmüyor.
O gün söylediği bir sözü ertesi sabah unutabilir. Kırdığı kişi ise aynı cümleyi uzun süre içinde taşıyabilir.
Belki bu yüzden kendi davranışlarımızı değerlendirirken yalnızca niyetimizi değil, karşı tarafta nasıl bir etki bıraktığımızı da önemsemeliyiz.
Elbette herkesin bizi sevmesini sağlayamayız. Ne kadar dikkatli davranırsak davranalım yanlış anlaşılabilir, haksız yere eleştirilebiliriz. Bütün hayatımızı başkalarının onayını kazanmak için yaşayamayız.
Fakat bu durum kendi vicdanımızla hesaplaşmamıza engel olmamalı.
Çünkü insanın kendisine duyduğu saygı, yalnızca başkalarının onun hakkında söylediklerinden oluşmaz. Yaptığı yanlışları kabul edebilmesi, gerektiğinde kendisini değiştirmesi ve savunduğu değerlere uygun yaşamaya çalışması da önemlidir.
Başlangıçta sözünü ettiğim sosyal medya paylaşımına yeniden dönecek olursam, neden bu kadar benimsendiğini artık daha iyi anlıyorum. İnsanlara hoşlarına gidecek bir açıklama sunuyor. Değiştirmekte zorlandıkları bir huyun aslında ne kadar güzel olduğunu düşündürüyor.
Oysa bazen duymamız gereken şey, bizi rahatlatan sözler değildir.
Bir dostumuzun yanlışımızı açıkça söylemesi, yakınımızdaki birinin davranışlarımızdan rahatsız olduğunu anlatması veya kendi kendimize sorduğumuz zor bir soru, uzun uzun yapılan övgülerden daha faydalı olabilir.
İnsan kendisini geliştirmek istiyorsa yalnızca güzel sözlere değil, eleştiriye de yer açmalı.
Üstelik bunu yalnızca başkalarının hatalarını görmek için yapmamalı.
Çünkü hepimizin değişmesi gereken tarafları var. Kimi zaman sabırsız, kimi zaman bencil, bazen de gereğinden fazla kırıcı olabiliyoruz. Bunları kabul etmek, kötü biri olduğumuz anlamına gelmez. Ancak aynı davranışları sürekli tekrarlayıp hiçbir sorumluluk üstlenmemek, üzerinde düşünmemiz gereken bir durumdur.
Hayat boyunca yalnızca iyi insanlarla karşılaşmayacağız. Bizi kıranlar, güvenimizi boşa çıkaranlar, yaptığımız iyiliği unutanlar olacak. Belki bazılarına bir daha eskisi gibi bakamayacağız. Bunlar hayatın içinde var. Fakat bütün bu yaşadıklarımızdan sonra nasıl davranacağımızı da düşünmek zorundayız. Çünkü bize yapılan her yanlışın karşılığını başkasından çıkarmaya başladığımızda, bir zamanlar eleştirdiğimiz insanlardan ne farkımız kalır?
Ben iyi kalabilmeyi biraz da böyle anlıyorum. Herkese inanmak, her şeyi affetmek, durmadan fedakârlık yapmak değil; kime mesafe koyacağını bilirken vicdanını da kaybetmemek. İnsan bazen bir başkasına karşı değil, kendi içinde büyüttüğü öfkeye karşı mücadele etmek zorunda kalıyor. Üstelik kimse bu mücadeleyi görmüyor. Belki de en zoru bu. Yine de yaşadığımız bütün hayal kırıklıklarına rağmen kendimize yakışmayan birine dönüşmemek için gösterdiğimiz çabanın kıymetli olduğunu düşünüyorum.
İyi kalabilmek bazen insanın kendi öfkesine karşı verdiği bir direniştir.
Suat Altınok



